2026-yil yanvar–mart oylariga oid Markaziy bank sharhi mamlakatda naqd pul muomalasi barqaror boshqarilayotganini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, statistik ma’lumotlar iqtisodiyotda muhim transformatsion jarayonlar – raqamli to‘lovlar kengayishi, naqd pul ulushining qisqarishi va bank tizimi orqali pul aylanishining keskin o‘sishi kuzatilayotganini anglatadi.
2026-yil I-chorak yakunlariga ko‘ra, mamlakatda umumiy pul tushumlari 316 trln so‘mni tashkil etdi, bu esa o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 35 foizga o‘sish degani. Ushbu o‘sish iqtisodiy faollikning tiklanishi, savdo va xizmatlar sektorining kengayishi hamda bank tizimi orqali operatsiyalar hajmining ortishi bilan izohlanadi.
Shu bilan birga, pul tushumlari tarkibida muhim o‘zgarish kuzatildi: terminal va mobil ilovalar orqali amalga oshirilgan to‘lovlar ulushi 43 foizdan 47 foizga oshdi. Bu esa iqtisodiyotda raqamli to‘lovlar ulushi izchil ortib borayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, savdo va xizmatlar sohasida ushbu ko‘rsatkich 51 foizga yetgani naqd pulsiz hisob-kitoblar ustunlik qila boshlaganini anglatadi.
Biroq, raqamlashtirish jarayonlariga qaramay, naqd pulning iqtisodiyotdagi roli hali ham sezilarli. 2026-yilning dastlabki uch oyida banklar orqali naqd pul aylanmasi 330 trln so‘mga yetib, o‘tgan yilga nisbatan 25 foizga oshdi. Jumladan, banklarga naqd pul tushumlari 166 trln so‘mni, berilgan naqd pullar esa 164 trln so‘mni tashkil etdi.
Naqd pul tushumlarining o‘sishida ayniqsa bank xizmatlari (omonatlar, kreditlar qaytimi, valyuta operatsiyalari) muhim rol o‘ynadi. Ushbu yo‘nalishda tushumlar 18 trln so‘mga oshgan bo‘lsa, savdo va pullik xizmatlar bo‘yicha tushumlar har biri 5 trln so‘mdan ko‘paygan. Bu esa iqtisodiyotda pul oqimlari yanada faollashganini ko‘rsatadi.
Naqd pulga bo‘lgan talab ham yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Hisobot davrida bank kassalari va bankomatlar orqali berilgan naqd pullar hajmi 32 trln so‘mga yoki 24 foizga oshdi. Ushbu o‘sish asosan uch omil bilan bog‘liq:
— bank kartalaridan naqd pul yechish hajmi 13 trln so‘mga oshgani
— chet el valyutasini sotib olish uchun berilgan naqd pullar 11 trln so‘mga ko‘paygani
— omonat hisobvaraqlaridan yechilgan mablag‘lar 6 trln so‘mga oshgani
Bu holat aholining kundalik operatsiyalarda naqd pulga ehtiyoji hali ham yuqori ekanini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, muhim ijobiy trend ham kuzatilmoqda: bank kartalariga tushgan mablag‘lar hajmi 1,3 barobarga oshgan bo‘lsa-da, ularning naqdlashtirish darajasi pasaymoqda. Xususan, 2026-yil I-chorakda 71 trln so‘m mablag‘ naqdlashtirilgan va bu kartaga tushgan pullarning 17 foizini tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 2 foiz bandga kamaygan.
Bu esa aholining tobora ko‘proq kartadagi mablag‘ni naqdlashtirmasdan ishlatayotgani, ya’ni raqamli to‘lovlarga moslashuv kuchayayotganini bildiradi.
Yana bir muhim ko‘rsatkich — muomaladagi naqd pullarning umumiy pul massasidagi ulushi. 2026-yil 1-aprel holatiga bu ko‘rsatkich 16,9 foizni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 1,7 foiz bandga pasaydi.
Bu trend quyidagilarni anglatadi:
— iqtisodiyotda naqd pulsiz operatsiyalar ulushi ortmoqda
— moliyaviy tizim yanada shaffoflashmoqda
— pul-kredit siyosati instrumentlari samaradorligi oshmoqda
Naqd pul tarkibida ham strukturaviy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Xususan, 200 ming so‘mlik banknotlar ulushi 28,5 foizdan 30,6 foizga oshgan. Bu yirik nominaldagi pullarga talab ortayotganini ko‘rsatadi.
Shuningdek, muomaladagi banknotlar soni qisqarib, 2026-yil 1-aprel holatiga 2 184 mln donani tashkil etdi, ya’ni yil boshiga nisbatan 262 mln dona kamaygan. Bu naqd pulni boshqarish samaradorligi oshganini bildiradi.
Naqd pul muomalasini boshqarishda zamonaviy yechimlar ham joriy etilmoqda. “Naqd pullarning elektron maydoni” platformasi orqali banklararo operatsiyalar amalga oshirilib, tizimda 1 009 ta foydalanuvchi faoliyat yuritmoqda va oyiga o‘rtacha 14 trln so‘mlik operatsiyalar bajarilmoqda.
Bu esa naqd pul logistikasini raqamlashtirish orqali tizim samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda.
