Bugun, 1-iyul kuni O‘zbekiston milliy valyutasi — so‘m (UZS) muomalaga kiritilganiga 32 yil to‘ldi. 1994-yil 1-iyulda muomalaga kiritilgan so‘m mamlakatning mustaqil pul-kredit siyosatini yuritish va milliy iqtisodiyotni shakllantirishdagi eng muhim qadamlardan biri bo‘ldi.
Qizig‘i shundaki, «so‘m» atamasi yangi so‘z emas. Tarixiy manbalarga ko‘ra, u qadimdan turkiy xalqlar orasida ishlatilgan bo‘lib, mashhur fors shoiri Firdavsiyning «Shohnoma» asarida ham «pul solingan xalta yoki hamyon» ma’nosida uchraydi.
So‘m qanday joriy etilgan?
O‘zbekiston dastlab 1993-yil 15-noyabrda so‘m-kupon muomalasini joriy qilgan. Bu vaqtinchalik to‘lov vositasi bo‘lib, mamlakatni sobiq ittifoq rubl zonasidan mustaqil pul tizimiga o‘tkazish vazifasini bajargan.
Oradan sakkiz oy o‘tib, 1994-yil 1-iyuldan doimiy milliy valyuta — so‘m muomalaga kiritildi. So‘m-kuponlar 1 000 so‘m-kupon = 1 so‘m nisbatida almashtirilgan.
O‘sha kuni Respublika valyuta birjasida 1 AQSh dollari 7 so‘mni tashkil etgan.
Dastlabki banknotalar
1994-yilda muomalaga chiqarilgan ilk banknotalar quyidagi nominalda bo‘lgan:
- 1 so‘m;
- 3 so‘m;
- 5 so‘m;
- 10 so‘m;
- 25 so‘m;
- 50 so‘m;
- 100 so‘m.
Keyinchalik iqtisodiyot rivojlanishi va inflyatsiya ta’sirida 200, 500, 1 000, 5 000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 hamda 200 000 so‘mlik banknotalar bosqichma-bosqich muomalaga chiqarildi.
Muomaladan chiqarilgan banknotalar
Markaziy bank tomonidan eski namunadagi banknotalar bosqichma-bosqich muomaladan chiqarildi.
Jumladan:
- 1, 3, 5, 10 va 25 so‘mlik banknotalar — 2020-yil 1-martgacha;
- 50 va 100 so‘mlik banknotalar — 2019-yil 1-iyulgacha;
- 200 so‘mlik banknota — 2020-yil 1-iyulgacha;
- 500 so‘mlik banknota — 2020-yil 1-iyulgacha amal qilgan.
Hozir qanday pullar muomalada?
Bugungi kunda O‘zbekistonda quyidagi banknotalar muomalada:
- 1 000 so‘m;
- 2 000 so‘m;
- 5 000 so‘m;
- 10 000 so‘m;
- 20 000 so‘m;
- 50 000 so‘m;
- 100 000 so‘m;
- 200 000 so‘m.
Shuningdek, 50, 100, 200, 500 va 1 000 so‘mlik tangalar ham faol muomalada.
Qiziqarli faktlar
- UZS — O‘zbekiston so‘mining xalqaro ISO 4217 kodi hisoblanadi.
- Dastlabki so‘m-kuponlar Buyuk Britaniyadagi bosmaxonada chop etilgan.
- Hozirgi banknotalarda mamlakatning tarixiy obidalari, me’moriy yodgorliklari va zamonaviy himoya elementlari aks ettirilgan.
- 2022-yilda muomalaga chiqarilgan 200 ming so‘mlik banknota O‘zbekiston tarixidagi eng yirik nominaldagi qog‘oz pul hisoblanadi.
- O‘zbekiston Markaziy banki so‘nggi yillarda banknotalarning qalbakilashtirishga qarshi himoya darajasini sezilarli oshirdi hamda yangi avlod dizaynlarini joriy etdi.
Milliy valyuta — har qanday davlat iqtisodiy mustaqilligining asosiy ramzlaridan biridir. So‘mning 32 yillik tarixi davomida O‘zbekiston moliya tizimi, bank sektori va to‘lov infratuzilmasi sezilarli darajada rivojlanib, bugungi kunda nafaqat naqd pul, balki raqamli va naqdsiz to‘lovlar ulushi ham keskin oshib bormoqda.
