Ko‘plab fuqarolar yaqinlari, do‘stlari yoki qarindoshlariga kredit rasmiylashtirishda kafil bo‘lib berishadi. Biroq keyinchalik o‘zlari kredit olishni rejalashtirganida yoki moliyaviy majburiyatlarini kamaytirishni istaganida kafillikdan chiqish masalasi yuzaga keladi.
Amaldagi qonunchilik bunday imkoniyatni nazarda tutadi. Ammo kafillikdan chiqish uchun bankka oddiy ariza topshirishning o‘zi yetarli emas.
Kredit to‘lanmagan bo‘lsa, kafillikni qanday bekor qilish mumkin?
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 292-moddasiga muvofiq, kafil boshqa shaxsning kreditor oldidagi majburiyatlari bajarilishi uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga oladi.
Kodeksning 237-moddasida esa qonunchilik yoki shartnomada nazarda tutilgan holatlardan tashqari, majburiyatni bajarishdan bir tomonlama bosh tortishga yo‘l qo‘yilmasligi belgilangan.
Shu bilan birga, Fuqarolik kodeksining 382-moddasiga asosan, shartnoma taraflarning o‘zaro kelishuvi bilan o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin.
Demak, kredit hali to‘liq yopilmagan bo‘lsa ham, bankning roziligi bilan kafillik shartnomasini bekor qilishning huquqiy imkoniyati mavjud.
Kafillikdan chiqishning asosiy usullari
1. Amaldagi kafilni boshqa shaxs bilan almashtirish
Kredit oluvchi bankka yangi kafil nomzodini taklif qilishi mumkin. Bunda bank yangi kafillikka nomzodning daromadlari, mavjud kredit majburiyatlari, kredit tarixi va to‘lov qobiliyatini baholaydi.
Agar yangi nomzod bank talablariga javob bersa, taraflar amaldagi kafillikni bekor qilish va yangi kafillikni rasmiylashtirish bo‘yicha kelishuvga erishishlari mumkin.
Markaziy bankning moliyaviy savodxonlik portalida ham kafillikka nomzodning bank kredit siyosati va to‘lov qobiliyatiga muvofiqligi muhimligi tushuntirilgan.
2. Kafillik o‘rniga garov yoki boshqa ta’minot taqdim etish
Fuqarolik kodeksining 259-moddasiga ko‘ra, majburiyatlar bajarilishi garov, kafillik, kafolat va qonunchilik yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa usullar orqali ta’minlanishi mumkin.
Shundan kelib chiqib, kredit oluvchi amaldagi kafillik o‘rniga bank talablariga mos mol-mulkni garov sifatida taklif qilishi mumkin.
Biroq bank taklif etilgan yangi kafil yoki garovni qabul qilishga majbur emas. Qaror kredit shartlari, ta’minot yetarliligi va bankning ichki talablariga bog‘liq.
Qanday hollarda bank roziligisiz kafillik bekor bo‘ladi?
Fuqarolik kodeksining 298-moddasida kafillik tugatilishiga olib keladigan bir qator holatlar belgilangan.
Jumladan:
- Asosiy majburiyat bekor qilinganda. Kafillik bilan ta’minlangan qarz majburiyati tugasa, tegishli kafillik ham bekor bo‘ladi.
- Kafil roziligisiz shartlar og‘irlashtirilganda. Kredit shartlari kafilning javobgarligini oshiradigan yoki unga boshqa noqulay oqibatlar keltiradigan tarzda uning roziligisiz o‘zgartirilsa, kafillik bekor bo‘ladi.
- Qarz boshqa shaxsga o‘tkazilganda. Agar kafil yangi qarzdor uchun javobgar bo‘lishga rozilik bermagan bo‘lsa, kafillik tugatiladi.
- Kreditor tegishli ijroni qabul qilishdan bosh tortganda. Majburiyatni bajarish muddati kelganida qarzdor yoki kafil taklif qilgan tegishli ijroni kreditor qabul qilmasa, kafillik bekor bo‘ladi.
- Kafillik muddati tugaganda. Shartnomada belgilangan kafillik muddati yakunlanishi ham uni bekor qilish uchun asos hisoblanadi.
Mazkur qoidalar Oliy sud va Oliy xo‘jalik sudi Plenumining 2006-yil 22-dekabrdagi 13/150-son qarorida ham izohlangan.
Bir yil davomida bank sudga murojaat qilmasa nima bo‘ladi?
Fuqarolik kodeksining 298-moddasida kafillik muddatiga oid alohida qoida mavjud.
Agar kafillik shartnomasida uning amal qilish muddati belgilanmagan bo‘lsa, asosiy majburiyatni bajarish muddati kelgan kundan boshlab bir yil davomida kreditor kaf ilga nisbatan da’vo qo‘zg‘atmasa, kafillik bekor bo‘ladi.
Agar asosiy majburiyatning bajarilish muddati ko‘rsatilmagan, uni aniqlash imkoni bo‘lmagan yoki u talab qilib olish payti bilan belgilangan bo‘lsa, bir yillik muddat kafillik shartnomasi tuzilgan kundan hisoblanadi.
Muhim jihati shundaki, ushbu muddat har doim ham kredit olingan sanadan boshlanmaydi. Uning hisoblanishi kredit va kafillik shartnomalarining aniq shartlariga bog‘liq.
Kafillikdan chiqish uchun bankka qanday murojaat qilish kerak?
Kafillikni bekor qilish istagidagi fuqaro dastlab bank bilan tuzilgan shartnomani o‘rganishi, unda belgilangan muddatlar, javobgarlik doirasi va shartnomani bekor qilish shartlarini tekshirishi zarur.
Shundan so‘ng bankka yozma murojaat qilib, yangi kafil yoki muqobil ta’minot hisobiga amaldagi kafillikni bekor qilish imkoniyatini ko‘rib chiqishni so‘rash mumkin.
Bankka quyidagi mazmunda ariza topshirish mumkin:
Kafillik shartnomasini bekor qilish yuzasidan ariza
Men, [F.I.Sh.], [sana]dagi [raqam]-sonli kredit shartnomasi bo‘yicha tuzilgan [raqam]-sonli kafillik shartnomasi asosida kafil hisoblanaman.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 259 va 382-moddalariga muvofiq, amaldagi kafillik majburiyatimni boshqa kafil yoki muqobil ta’minot bilan almashtirish orqali bekor qilish imkoniyatini ko‘rib chiqishingizni so‘rayman.
Shuningdek, mazkur jarayon uchun zarur talablar, hujjatlar ro‘yxati hamda murojaatim yuzasidan qabul qilingan qaror haqida yozma ravishda ma’lumot berishingizni so‘rayman.
F.I.Sh.: [Ism-familiya]
Sana: [kun.oy.yil]
Imzo: __________
Bankning ijobiy qaroridan so‘ng amaldagi kafillik shartnomasini bekor qilish tegishli tartibda rasmiylashtirilishi kerak.
Fuqarolik kodeksining 384-moddasiga ko‘ra, shartnomani bekor qilish haqidagi kelishuv, umumiy qoidaga binoan, shartnoma bilan bir xil shaklda tuziladi.
Agar bank murojaatni rad etsa yoki belgilangan muddatda, bunday muddat bo‘lmasa 30 kun ichida javob bermasa, fuqaro tegishli huquqiy asoslar mavjud bo‘lgan taqdirda sudga murojaat qilishi mumkin.
Biroq bankning arizani rad etishi yoki javobsiz qoldirishi o‘z-o‘zidan kafillikni bekor qilish uchun yetarli asos hisoblanmaydi.
Kafil bo‘lishdan oldin qanday xavflarni hisobga olish kerak?
Fuqarolik kodeksining 293-moddasiga ko‘ra, qarzdor o‘z majburiyatini bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda, kafil ham qonun va shartnomada belgilangan doirada javobgar bo‘ladi.
Bu esa ayrim holatlarda kreditning asosiy qarzi bilan birga foizlar va boshqa tegishli to‘lovlar uchun ham moliyaviy javobgarlik yuzaga kelishi mumkinligini anglatadi.
Shu sababli fuqarolar boshqa shaxsning kreditiga kafil bo‘lishdan avval qarzdorning moliyaviy holatini, kredit shartlarini va o‘z zimmasiga olayotgan majburiyatlar hajmini puxta baholashi lozim.
Xulosa
Kredit to‘liq so‘ndirilmagan bo‘lsa ham, kafillikdan qonuniy yo‘l bilan chiqish mumkin. Buning eng amaliy usuli — bank bilan kelishgan holda yangi kafil yoki muqobil ta’minot taklif qilish va amaldagi kafillik shartnomasini rasman bekor qilish.
Ayrim hollarda esa kafillik Fuqarolik kodeksining 298-moddasida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha ham tugatiladi.
Shu bilan birga, yangi kafil topish yoki bankka ariza berishning o‘zi amaldagi kafillik majburiyatlarini avtomatik ravishda bekor qilmaydi. Fuqarolar kafillikdan chiqqanini tasdiqlovchi hujjatlarni rasmiylashtirishga alohida e’tibor qaratishlari zarur.
